تاثیر موسیقی بر خلاقیت کودکان

  

 

چکيده

 

درباره تاثير موسيقي در خلقيات کودکان، پژوهش هاي متعددي در اقصي نقاط جهان صورت گرفته است که متاسفانه اين پژوهش ها کمتر در ايران مورد توجه قرار گرفته است. اکثر کودکان از همان آغاز زندگي با لالايي مادرانشان با موسيقي آشنا مي‌شود و به صورت ناخودآگاه اين آوا در ذهنشان تاثير مي‌گذارد؛ کودک تمايل به آهنگ‌ها و ريتم‌ها نشان مي‌دهد و از آنها تاثير مي‌پذيرد. در خارج از اين فضا، موسيقي مناسب در کودکستان‌ها محيط جذابي را براي کودکان به ارمغان مي‌آورد.

بر اساس آزمايش هاي متعددي که انجام گرفته است، خلاقيت يکي از مقوله‌هايي است که از موسيقي تاثير مي‌پذيرد؛ کودکاني که با موسيقي بزرگ مي‌شوند؛ خلاق‌تر هستند و اين خلاقيت در طول دورهاي مختلف زندگي آنها نمايان مي‌شود.

 

 

 

مقدمه

 

 

شواهدي وجود دارد که جنين در رحم مادر در برابر موسيقي واکنش نشان مي دهد. صداهاي بلند باعث جهيدن و پريدن جنين مي‌شود. البته صدا و موسيقي يادگيري هاي ديگري نيز براي جنين به همراه دارد و زماني که صداهاي بلند تکرار شوند، جنين به آن عادت کرده واکنش کمتري در برابر آن نشان مي‌دهد. اينکه پخش صداي بلند براي جنين کار درستي است يا خير، مطلب ديگري است و اينکه نوزاد موسيقي لالايي را دوست دارد به اين معني نيست که پخش مداوم موسيقي لالايي در رشد او اثر مي‌گذارد و براي او مفيد است. مخالفت هايي نيز در مورد پخش مداوم موسيقي براي جنين و نوزاد وجود دارد. (جنسن، ????: ??)

با وجود آنکه غايت موسيقي هماهنگي بين آواهاست، مي‌تواند احساساتي را بر انگيزد يا آنها را تصوير کند. موسيقي خوب زيباست و شنونده با درک آن مي‌تواند تحت تاثير عميق قرار بگيرد؛ درکي که از طريق دريافت شکل کلي اثر و روابط ملوديک، هارمونيک، ساز بندي و رتيم قابل دستيابي است. در موسيقي حالات مختلفي نهفته است: خلاقيت، ابداع، قدرت، ضعف، شتاب، کندي و… دقيقاً مثل حالات مختلف روحي انسان. موسيقي قادر به بيان عشق، نفرت، خوشحالي، غم و… نيست. آنچه که آدمي از آن به عنوان بيان احساس در موسيقي مي جويد. تطابق حالات خود با کيفيت‌‌‌‌هاي خاص در موسيقي در هر لحظه است و اين ربطي به زيبايي ندارد. (يثربي، ????: ?? – ??).

موسيقي هايي که از روي برنامه و اصول ساخته شده باشند موجب بروز خلاقيت‌ها در ديگر هنرها نيز مي‌شوند.

در اين بخش و به منظور دست يافتن به موسيقي خلاق فعاليت هاي زير پيشنهاد مي‌شود:

فعاليت ?: اولين فعاليت براي آموزش موسيقي به کودکان آشنا ساختن آنها با مفاهيمي نظير الفباي موسيقي، ريتم، هارموني و ملودي است. براي اين کار توصيه مي شود حتماً از کارشناس موسيقي استفاده شود.

فعاليت ?: براي ترغيب کردن به فعاليت موسيقي، فيلم هاي مناسبي را برايشان نمايش دهيد يا براي آنها امکان بازديد از مراکز هنري موسيقي را فراهم کنيد. تجربه ديدن يا آشنايي نزديک با افراد اهل موسيقي براي آنها بسيار مفيد است.

فعاليت ?: گام بعدي اين است که کودکان را با اصوات و ملودي هاي موسيقي آشنا سازيد. در اين مورد پيشنهاد مي‌شود براي کودکان موسيقي مناسب پخش يا نواخته شود تا به اين وسيله آنها به شنيدن اصوات موسيقي و عادت کنند. ممکن است که ابتدا تشخيص اصوات غير ممکن باشد، اما مشکل تا حد زيادي با تمرين و گوش دادن مرتفع مي شود.

فعاليت ?: به عنوان اولين تجربه به کودکان فرصت دهيد تا ابزار موسيقي مورد نظرشان را انتخاب و با آنها تمرين کنند.

فعاليت ?: به عنوان يک فعاليت توصيه مي‌شود کودکان ادوات پيچيده موسيقي را ببينند و حتي آنها را لمس کنند و در صورتي که امکان پذير باشد قطعاتي را با صداي آنها بشنود. اما ابتدا آنان را با ابزارهاي بسيار ساده نظير سنتورهاي چوبي، سازهاي دهني، ملوديکا‌ و پيانو کوچک تمرين دهيد.

فعاليت ?: پس از کسب آمادگي براي نواختن موسيقي به کودکان فرصت دهيد تا ملودي هاي ساده بنوازد.

فعاليت ?: اگر تعدادي از کودکان مايل به تک نوازي ابتکاري بودند بدون آن که فرصت‌هاي ديگران از دست برود به آنها فرصت دهيد تا چنين کاري را انجام دهند. حتي کودکان را براي ابتکار تشويق و ترغيب کنيد.

فعاليت ?: در جلسات نظري موسيقي که کودکان با مفاهيم و الفباي آن آشنا مي‌شوند، امکان تمرين الفباي موسيقي را فراهم آوريد. بهتر است از کودکان بخواهيد به تدريج نوشتن نت يک قطعه ساده موسيقي را تمرين کنند.

فعاليت ?: براي کودکاني که علاقه اي به موسيقي نشان نمي‌دهند، بهترين روش طراحي يک بازي است که در آن کودک به ابزار موسيقي علاقمند شده و با آن ارتباط برقرار کند مثلاً اجراي يک نمايش تئاتر که کودک در آن به نواختن ساده يک ساز بپردازد.

فعاليت ??: ساير فعاليت ها را شما با هنرمندي خاص خودتان طرحي کنيد. يادتان باشد در آموزش موسيقي، کودک فقط تمرين مي کند و مي‌آموزد. خلاقيت در هم? مورد پس از تسلط نسبي بر ابزار و مفاهيم موسيقي امکان بروز خواهدداشت. (پيرخائفي، ????: ???). برنامه‌ريزي منظم و منسجم کمک زيادي در آموزش موسيقي و همچنين درک موسيقي مي‌کند.

ارتباط با يک قطعه موسيقي قدرتمند در زمان‌هاي خاصي از روز، حتي به مدت کوتاهي در روز مي‌تواند باعث ايجاد چنين واکنشهايي شود. شايد انرژي و قدرت حرکتي که در ارتعاشات يک قطعه موسيقي وجود دارد باعث تحريک و سرزندگي ما شود يا شايد انتخاب درست و انديشمندان? ما در قطعات موسيقي است که باعث ارتقاي روحي ما مي‌شود. (کانتلو، ????: ??-??). در انتخاب موسيقي بايد نهايت دقت را به خرج دهيم. يک موسيقي خوب حالمان را خوب و بالعکس يک موسيقي بي‌کيفيت حالمان را به همان اندازه خراب مي‌کند. توصيه مي‌شود در انتخاب‌هايمان دقت به عمل آوريم تا از موسيقي نهايت لذت و بهره برداري را ببريم.

مانند رياضيات، موسيقي نيز يک زبان مشترک جهاني با روش هاي نمادي براي معرفي و ارايه به جهان است و مانند رياضيات، موسيقي نيز باعث ارتباط ما با ديگران مي‌شود، ضمن اينکه به بينش و نگرش افراد نيز روشني مي بخشد. ولي موسيقي ويژگي خاصي نيز دارد و در رفع نيازها به افراد کمک مي کند. موسيقي باعث گسترش درک ما از ديگران و بيان سالم عواطف و احساسات مي شود. موسيقي باعث ارتقا و شادي روح مي‌گردد. موسيقي در کارهاي علمي و آموزشي، مهارت هاي درکي و حرکتي و مهارت هاي اجتماعي به انسان کمک مي‌نمايد و کيفيت‌هايي را در افراد ايجاد مي‌کند که معرف فرهنگ، تجسمات، مردم و جامعه، انرژي و خلاقيت مي‌باشند، کيفيت هايي که در قرن حاضر به آنها نيز مبرم داريم. (جنسن، ????: ?).

موسيقي به علت دارا بودن زباني مبهم و استعاري، ذهن انسان را به سوي دلالت هاي ضمني و معنايي سوق مي‌دهد. کودکي که با موسيقي مناسب و متناسب با سن بزرگ مي‌شود. دلالت هاي معنايي گاهي در نقاشي کودک نمايان مي‌شود و گاهي در بزرگسالي پا به عرص? ظهور مي‌گذارد. اين دلالت‌ها کودک را نسبت به همسالانش خلاق‌تر مي‌کند و در هم? جنبه‌ها نمايان مي‌شود.

 

 

اهميت آموزش موسيقي

 

 

اهميت آموزش موسيقي در طول سال‌هاي اوليه زندگي از زمان جنگ جهاني دوم آغاز شد. پژوهش‌ها (براي مثال پيلزبزي ????- ????؛ مورهد و پاند، ????) اولين گام‌ها را در زمين? تحقيق در باب زندگي کودکان موزيکال در پيش از دبستان را برداشتند و ما را از طبيعت خود به خودي رفتار و موسيقيايي آنها آگاه کردند. کودکاني که آموزش موسيقي را قبل از پنج سالگي شروع مي‌کنند تغييرات و رشد وسيعي در منطقه مغز که مربوط به حواس پنجگانه است، به وجود مي‌آيد.

گوش کردن به سازهاي ساده به خصوص در حدود يک سالگي، اهميت زيادي دارد. بچه‌ها را تشويق کنيد که همراه شما اين سازها را بنوازند تا احساس رقابت نماييد. اگر همراه با نواختن اين سازها، يک قطع موسيقي نيز به عنوان موسيقي زمينه براي الهام گرفتن آنها پخش کنيد.

مغز آنها زمين? خلاقيت بيشتري خواهد داشت در اين سن مي‌توان کودکان را با آواز خواندن و همين طور حرکات رقص مانند؛ چرخيدن، پريدن، تکان دادن سر ودست و راه رفتن همراه با ضربات موسيقي آشنا کرد. به خصوص راه رفتن با ضربات موسيقي مي‌تواند در درگير کردن و يکپارچه کردن جسم و روح و ذهن کودک کمک نمايد. (جنسن، ????: ??، ??). در اين سن بايد توجه کرد که واکنش کودک به صداهاي مختلف چگونه است و با توجه به نياز کودکان براي آنها موسيقي پخش کرد.

 

 

 

شيو? آشنايي کودکان با موسيقي

 

 

موسيقي از جمله فعاليت هايي است که شايد به طور مستقيم توانايي کلامي در آن دخالتي نداشته باشد. با اين توصيف، موسيقي نيز داراي زبان خاصي است که ريتم و آهنگ بر اساس آن توليد و ابداع مي شود. در دنياي خلاقيت اين قابليت کاملاً به ذهن خلاق وابسته است؛ اگر ذهن از قابليت توليد و ترکيب خلاقي برخوردار نباشد قادر به توليد ريتم، ملودي و هارموني در موسيقي نخواهد بود.

پس همانند نقاشي، نويسندگي، شعر و موسيقي را بايد محصول خلاقانه ذهن به شمار آورد. آنچه از اين فعاليت در دوران کودکي انتظار مي‌رود، موسيقيدان يا آهنگساز شدن کودک نيست. بلکه آشنا ساختن کودک با يکي از خلاق ترين فعاليت‌ها يعني موسيقي است. در اين رابطه آشنايي کودکان با سازهاي موسيقي نظير پيانو، سنتورهاي چوبي، فلوت، ملوديها و نظاير اين ها از يک طرف و آشنا شدن با مفاهيم موسيقي از طرف ديگر تجربه خوبي را نصيب آنها مي‌سازد.

با اين وصف توصيه مي‌شود در فعاليت موسيقي حتماً از تعليمات فردي آگاه و مطلع(کارشناس موسيقي) بهره گرفته شود و بدون برنامه و صرفاً به منظور پر کردن وقت، ادوات موسيقي در اختيار کودکان قرار نگيرد. همان طور که خانوم بارنز(????) نيز اشاره کرده اند تعليم موسيقي به کودکان بايد هدفمند و مبتني بر برنامه باشد. در اين صورت مي‌توان اميدوار بود موسيقي به فعاليتي خلاقانه تبديل شود.

 

 

نقش موسيقي در خلاقيت کودک

 

 

بعضي از محققان اعتقاد دارند که خلاقيت توسط موسيقي تقويت مي‌شود، ولي سبک‌هاي مختلف موسيقي بر روي افراد اثرات متفاوت مي‌گذارند. دليلش اين است که موسيقي وابستگي زيادي به وضعيت روحي و رواني افراد دارد و خلاقيت در طول زمان پيشرفت مي‌کند. به هر حال در مطالعاتي که انجام شده، مشخص گرديده که آموزش موسيقي به مدت يک سال خلاقيت را به طور قابل توجهي افزايش مي‌دهد. يکي از اين مطالعات به اين صورت انجام گرفته که دانش آموزان يک کلاس به مدت يک سال روزي سي دقيقه آموزش موسيقي گرفتند در حالي که دانش آموزان کلاس ديگر در همان زمينه، آموزش موسيقي نگرفتند.

يک سال بعد از هر دو گروه آزمايش «قدرت درک» و «خلاقيت» به عمل آمد. نتيج? تحقيق از ارزش برنامه‌هاي بلند مدت موسيقي به ويژه در زمين? تجسمات که عنصر اصلي خلاقيت به حساب مي‌آيد، حمايت کرد. (جنسن، ????: ??) در محيطي که موسيقي مناسب براي کودک پخش مي شود، او آرام است و خلاقيتش با نواها، بيشتر عيان مي‌شود. کودک با موسيقي مناسب دست به خلاقيت در درست کردن اصوات موسيقي، اشکال هندسي، نقاشي و. . . مي‌زند.

يکي از مقاصد هنر اين است که به ما کمک کند تا الگوهاي بيشتري را در ذهنمان ذخيره و انبار کنيم. هنر، الگوهاي تجربه را چنان شفاف و متبلور مي‌سازد که بتوانيم آنها را جذب کنيم، بي‌آنکه مجبور باشيم به کمک فرآيند کُند استقرا يا استنتاج با آنها سر و کله بزنيم و آنها را بياموزيم. هنر هم چنين طيفي از تجربه‌ها را در اختيارمان قرار مي‌دهد، به طوري که بدون هنر هرگز چنين تجربه‌هايي نمي‌داشتيم. به تعبيري هنر يک ماشين زندگي شتاب گرفته است. ( دوبونو، ????: ??).

در هنگام کودکي، با لالايي لطيفي که مادران برايمان مي خوانند به خواب مي رويم. هنگامي که به کودکستان و دور? پيش دبستاني مي رويم، حروف الفبا را به همراه موسيقي ياد مي‌گيريم و موسيقي در يادگيري الفبا، حتي گرامر، کمک زيادي به آموزش مي کند. بچه ها، جدول ضرب را نيز با موسيقي و ريتم، آسان‌تر ياد مي‌گيرند (موکي، ????: ??). از آنجايي که کودکان تخيل قدرتمندي دارند، با موسيقي مناسب، اين تخيل پررنگ‌تر مي‌شود و موجب شکوفايي خلاقيت در نوجواني مي‌شود. چون موسيقي از بي‌نهايت نت ساخته مي‌شود، پس به انداز? بي‌نهايت هم خلاقيت در ذهن رسوب مي‌کند که در مواقع حساس به صورت ناخودآگاه از ذهن تراوش مي‌کند و باعث خلق چيزي مي‌گردد.

شواهد عيني نشان مي دهد، زماني که بتوان از موسيقي و هنرهاي مربوط به آن به طور صحيح استفاده کرد، مي‌توانند در آموزش و يادگيري و همچنين خلاقيت اثرات مثبت و منافع بلند مدت داشته باشند. تحقيقاتي که در اين زمينه انجام شده است به خاطر وسعت و به خاطر وسعت و عمق خود، حمايت قابل توجهي از اين نتايج و اثرات مي‌کنند. (جنسن، ????: ?). موسيقي مناسب به کودکان کمک مي‌کند که هيجانات خود را تخليه کنند. از آنجا که کودک منبع هيجانات مختلف است، موسيقي مناسب باعث مي‌شود تا کودک پس از تخليه هيجان به آرامش دست يابد و پس از آن دست به ابتکار و خلاقيت بزند.

بسياري از مردم کوشش جسمي را کاري آسان مي يابند. با وجود اين تعداد کمي هستند که به کوشش فکري مبادرت مي‌نمايند. چنين تضادي اين مطلب را توجيه مي‌کند که چرا بسياري از ما خيلي کمتر از آنچه قادر به خلاقيت هستيم، خلاقيم. اين مساله در مورد هنر نيز صحيح است. از آنجا که استعداد يک فرد ثابت است، اين زير و بم ها بايد صرفاً زيروبم‌هاي انرژي باشند- حقيقتي که به اثبات اين مطلب کمک مي‌کند، که تا چه حد زيادي باروري خلاقيت ما به کوشش آگاهانه بستگي دارد. (اسبوران، ????: ???) امروزه مردم ما نيازمند آموزش خلاقيت هستند که با خلق افکار نو به سوي يک جامعه سعادتمند قدم بردارند.

 

 

 

نتيجه‌گيري

 

 

کودک زماني که در رحم مادر است با موسيقي قلب و تنفس‌هاي مادرش زندگي را شروع مي‌کند. لالايي براي کودکان شبيه به جادوست، لالايي مادران مي‌تواند موجب خواب توام با آرامش براي کودک باشد، و آواز پر شور پدر مي‌تواند براي تمام اعضاي خانواده آرامش را نويد دهد.

کودک از همان آغاز با لالايي مادرش اخت مي‌گيرد. اين کار باعث مي‌شود تا خودش نيز از مادرش تلقيد کند و براي عروسکش لالايي بخواند. گهگاهي نيز خلاقيت به خرج مي‌دهد و از خودش لالايي را مي‌سازد و مي‌خواند.

موسيقي و ترانه‌هاي کودکانه آن قدر اهميت فراواني دارد که وقتي کودکان کم رو و خجالتي ترانه‌ها را مي‌خوانند، به اعتماد به نفس بيشتري دست مي‌يابند. اعتماد به نفس بالا هم باعث بروز خلاقيت در کودک مي‌شود.

بارها مشاهده شده است که کودکان پرخاشگر و بد رفتار نيز با پخش موسيقي به آرامش مي‌رسند و رفتار و ادراک خود را کنترل مي‌کنند.

با توجه به موارد ذکر شده، موسيقي فوايد زيادي براي کودکان دارد؛ از جمله ايجاد ذهن خلاق، بالا بردن قدرت درک، بالا بردن اعتماد به نفس، بالا بردن مهارتهاي حرکتي، برنامه ريزي، خوش اخلاق بار آوردن، کاهش استرس و از بين بردن کم رويي.

 

 

 

منابع و ماخذ

 

    اسبوران، الکس. اس، (????)، پرورش استعداد و هماهنگي ابداع و خلاقيت، مترجم حسن قاسم زاده، چاپ چهارم، تهران: ديبا

    پير خائفي، عليرضا، (????)، پرورش خلاقيت (مباني و روش ها)، تهران: انتشارات هزاره ققنوس

    جنسن، اريک ، (????)، چگونگي تاثير موسيقي بر مغز، مترجم آذر عمراني گرگري، چاپ اول ، تهران: انتشارات ويرايش

    دوبونو، ادوارد، (????)، پايه هاي هنر ، مترجم مرجان فرجي، چاپ دوم، تهران: جوانه رشد

    کانتلو، ماتيو، ( ????)، سلامتي از طريق ارتباط يا موسيقي، مترجم آذر عمراني گرگري، چاپ اول، تهران: ويرايش

    موکي، کيت‌وريچارد، (????)، صداي شفا بخش موسيقي، مترجم آذر عمراني گرگري، چاپ اول، تهران: ارسباران

    يثربي، چيستا، ( ????)، «موسيقي و زبان، نشريه مقام موسيقيايي»، مهرماه، شماره ??